czek i Czyszkowy za zł. prus. 42000, nadto Breitenfelde, Platendienst, Jęczonki i Mękowy. Drugi syn Jan, później kasztelan gdański, otrzymał Dybrzno, Kłodę Kappe, Hutę i Bługowo w taksie zł. pr. 75000; trzeci dostał Sypniewo, Iłowo, Radońsk i Jazdrawy; najmłodszy wreszcie Jan Michał, później podkomorzy pomorski i kasztelan gdański, wziął Grabowo, Zamarte, część Blumfeldu, Nowy dwór w człuchowskiem, Ogorzeliny i Ciecholewo, Córce najmłodszej zostawił w posagu Izdebkę i Giintergost. Nazwany wyżej biskup Stanisław Adam Grabowski urodził się w Grabowie; później nim został biskupem, wystawił piękną kaplicę domową w Buczku i jako biskup wzniósł tamże kościół, 4. G. , niem. Grabau, 1 wś włos. parafialna w północnej części pow. lubawskiego, po nad granicą Prus wschodnich czyli książęcych, blisko rzeczki Gryźli, uchodzącej z lewego brzegu do Drwęcy. Obszaru ziemi obejmuje mórg 3927, budynk. 118, dom. mieszk. 45; katol. 423, ewang. 11. Parafia i szkoła Grabowo, poczta Lubawa. 2 wś należąca do m. Lubawy, obszaru ziemi mr. 951, budynk, 31, dom. mieszk. 15, katol. 108, ewan. 16. Gr. należało oddawna do dóbr stołowych biskupów chełmińskich. Inwentarz z r. 1759 donosi o tej wsi Wieś Gr. ma włók 60. Szlachta w tęj wsi według prawa biskupa Otona z r. 1346 sobie nadanego trzymała włók 40. Przywilej im zgorzał, razem tedy z Lubawą uczynili rekurs do biskupa chełmińskiego Jana, który w r. 1537 ten przywilej renowował, lecz tylko włók 16 i pół ad presens posiadający trzymają. O innych osadnikach czytamy Szlachetny Dylęgowski za prawem wieezystem ab Illmo Kretkowski r. 1724 ronowowanem trzyma włók 3; do assystencyi równej z drugą szlachtą według proporcyi należeć, płużnego żyta korcy 1, jęczmienia korcy 2 wydadawaó, kontrybucyi żołnierskiej na rok zł. 13 gr. 12 płacić powinien. Walenty Ługowicz sołtys, za przywilejem wiecznym r. 1724 renowowanym, trzyma włók 3, gospodnego zł. 7 gr. 15 płaci, do dróg z innymi wiecznymi i z fasą do niewodu z kolei należy, płużnego żyta korzec jeden, jęczmienia korcy 2, kontrybucyi żołnierskiej zł. 11 gr. 12 składać obowiązauy. Agnieszka Kazalska wdowa karczmarka pokazała kopią prawa wiecznego z r. 1567, według którego trzyma włók 2, przodkowie jej mieli wolność robienia piwa i onegoź w karczmie szpikowania z obligacyą płacenia czynszu, sołtysom dwom, grzywien 5, co jest amputattfm. Sól i inne rzeczy kramarskie wolność ma przedawania, piwo zaś i gorzałkę JM. ks. prób. grabowskiego szynkować powinna, płużnego daje żyta korzec 1, jęczmienia 2, kontrybucyi żołnierskiej zł. 7 gr. 18, drogi z innymi wiecznymi według proporcyi odprawuje, do niewodu z fasą z kolei jako jest zwyczaj posyłać powinna, od płacenia gospodnego uwolniona. Plebańskich włók początkowo 6, ale potem biskupi dołożyli jeszcze włók 13 Y8, ażeby tutejszy pleban był zarazem proboszczem dawniejszej prepozytury św. Jerzego w Lubawie; rozdawano te dwie posady zwykle zasłużonym kanonikom lub prałatom chełmińskim. Parafia grabowska podług dyecezyalnego szematyzmu z r. 1867 liczyła dusz 1439, kościół tyk Wniebowzięcia U. M. P. , patronatu przedtem biskupiego, kiedy ufundowany nie wiadomo, teraźniejszy w cegłę murowany jest r. 1806, poświęcony 1814, przy nim bractwo trzeźwości od r. 1855, dekanat lubawski. Wsie parafialne z pow. lubawskiego 4 Grabowo, Wałdyki, Wiśniewo i Kołodziej ki; więcej jest wsi pruskich z dawniejszej Pomeranii w powiecie ostródzkim, jako to. Łabsztynek, Kernsdorf, Reszki, Glaznota, Lipowo, Bałczyny, Zajączkowo, Pietrzywałd, 30włók, Janowo, Nowy folwark. Katolickie szkółki istnieją 2; w Grabowie dzieci 78 i w Wałdykach dzieci 55; ewang. szkoły odwiedzają dzieci katolickie, jako 48 dzieci w Glaznocie, 27 w Lipo wie, 12 w Reszkach itd. Wskutek luterskiej reformacyi utraciła ta parafia 3 kościoły dawniej katolickie w Lipowie, Glaznocie Marienfelde i Piętrzywałdzie; wszystkie były patronatu prywatnego i leżały w Pomeranii; innowiercy dosyó wcześnie je zabrali i dodziś dnia używają. 5. G. , niem. Gr. Grabau, dobra i włość, wś, pow. świecki, w południowowschodniej części, przy pow. bydgoskim, po lewym brzegu Wisły, na nizinach, pół mili od bitego traktu bydgoskogdańskiego. Obszaru ziemi obejmuje mr. 1822, budynk. 19, dom. mieszk. 7, katol. 73, ewang. 26. Parafia Topolno, szkoła w miejscu, poczta i stacya kolei żel. Pruszcz. Wieś Gr. często zmieniała swoich panów. Zdawna należała do pomorskich książąt. Roku 1209 księżniczka Świnisława, żona Mestwina I, podarowała ją na fundacyą klasztoru pp. norbertanek w Żukowie. R. 1220 książę Świętopełk darowiznę tę potwierdził. Dla zbytniej odległości jednak zamieniły potem pp. żukowskie tę wieś na inne bliżej im położone włości i to za pośrednictwem mistrza w. krzyżackiego Karola z Trewiru 1311 1324. R 1312 tenże mistrz krzyżacki darował znowu Gr. pp. benedyktynkom w Chełmnie, jak świadczy dotąd jeszcze zachowany a nieznany napis na obrazie w kościele po tychże pannach w Chełmnie A. Treviris Oarolus Ego Dum Victor abivi de Vitten Litavo Rura Grabowo Dedi Anno 1312. W czasie reformacyi byłyby G. panny bez mała utraciły za biskupa chełmińskiego Lubodzieskiego przeszły już te dobra na własność Michała Wutkowskiego, cho rążego pomorskiego, ale je potem panna ksieni Magdalena Mortęska napowrót odzyskała. R. 1606 założono tu chmielnik. Roku 1761 pan Brzechfo dzierżawy płacił zł. 2100. Po sekularyzacyi dóbr klasztornych rząd pruski sprzedał wieś i oddał na własność dotychczasowym osadnikom. O kaplicy jest jeszcze wiadomość, że się w Gr. znajdowała. R. 1616 pobudowała ją ksieni Mortęska. 6. G. , wś rycerska, pow. kartuski, nad wielkiem jeziorem zwanem na mapach, z niemiecka MauschSee, za krzyżaków należała do obwodu mirachowskiego, składa się obecnie z 4 działów, wraz z przynależną wsią Dąbrówką, obejmuje obszaru ziemi mórg 2332, katol. 134, dom. mieszk. 14; część G. należy do Płacheckiego. Parafia Parchowo, szkoła Silczno, poczta Wygoda. Odległość od Kartuz 53 4 mili. 7. G. stare, niem. Alt Grabau, wś kościelna parafialna w północnej części pow. kościerskiego, blisko powiatu kartuskiego, ponad małą rzeczką płynącą przez jez. grabowskie do Wietcisy Fietze EL, 3 4 mili od bitego traktu kościerskoskarszewskiego i gdańskiego. Obejmuje wieś włościańską, folwark i wybudowania Grabowski młyn, Leopoldsberg i Mindesfelde; obszaru ziemi mr. 5021, posiadłości włość. 24, zagrpdn. 24, katol. 276, ewang. 219, żydów 6, dom. mieszk. 49. W miejscu jest kościół katol. parafialny, szkoła ewang. i 2 karczmy. Poczta Nowa karczma Neukrug. Odległość od Kościerzyny 2 mile. G. , w pobliżu Kościerzyny położone, zachodzi pierwszy raz w dokumentach r. 1295. W XVI wieku posiadali tę wieś Doręgowscy; byli początkowo wyznania luterskiego, w pobliskiej wsi swojej Eekownicy zbór nawet luterski zbudowali. Ale potem szczególnym jakimś przypadkiem singulari casu do wiary katolickiej nawrócili się i zamienili zbór swój na katolicki kościół, który jeszcze istnieje. Od r. około 1600 ma Grabowo z przyległościami Grabówko albo JSfowe Grabowo, Grabowski młyn, Grabowska huta, Puspeterska huta, Kłobucin, Szpon, Stoferowo, Osenkop, Jasiowa huta, Kamionko, Esterbęgski młyn Maciej de Szedlin Knibawski potomkowie jego piszą się Czarlióscy, znowu zagorzały zwolennik luteranizmu. Tenże posprowadzał tak do Grabowa jako osobliwie do niektórych przyległych dóbr, na onczas w większej części opustoszałych, wielu luterskich osadników z niemieckiej Brandeburgii i Pomeranii. Nawet zbór im w pobliskim Kłobucinie wystawił. W skutek tego cała ta okolica coraz bardziej niemczała. Aż dopiero w roku 1617 nabyli od niego te dobra oo. kartuzyanie z Kartuz Carthaus, którzy zato inne dobra jak Osłanin, Błądzikowo, Będargowo ustąpili. Teraz nastąpił koniec lutrzenia. Zbór w Kłobucinie znieśli, Natomiast zbudowali kaplicę publiczna dla wygody tutejszych katolików we wsi Grabowie Miała ona od początku tytuł św. Anny. Wystawił ją z eegły kosztem klasztoru gorliwy przeor kartuski Jan Cdalryk Kropf r. 1631. Papież ówczesny Urban V jako i biskup kujawski Gniewosz chętnie na taką fundacyą zezwolili. Roku 1701 bisk. Stanisław Szembek wyniósł tę kaplicę do rzędu kościoła parafialnego. O O. kartuzyanie ustąpili prócz innych dochodów 4 włóki dla proboszcza. Dekretem erekcyjnym przyłączone zostały następujące wioski do tej nowej parafii Grabów antiąua, Grabówko novum, Fusshutt, Klopoczyn, Graboushutt, Stophershutt, Spon, Lerge, Jassijutt, Ochsenkop. O dochodach proboszcza prócz 4 włók stoi Modios 50 siliginis et totidem avenae assignavimus. Item a ąuolibet rustico solutionem per 6 grossos tum et primitias Kłos dictas nec non ora pasohalia Nr. 6 a8signavimus. R. 1657 oberstlejtnant nowo tu co tylko utworzonego pułku dragonów szwedzkich Bomsdorf zajął Grabowo z pobliższemi wsiami, taki wydając rozkaz d. 9 czerwca w języku niemieckim Die Dórfer AltGrabau, EeuGrabau und Kłobucin sind mir assignirt also in meinem Schutz. Dies zu wissen allen zu Euss und zu Ross, Schweden und Curbrandenburg. Roku 1665 podają oo. kartuzyanie straty jakie ponieśli w wojnie Antę bellum Grabowo et Grabówko habuit 13 kmetones, 12 hortulanos; anno post bellum 1Y3 kmetonem, 10 hortulanos, aedificia ruinata, cremata. Tegoż roku w dzień św. Fabiana i Sebastyana zeznali przed sądem uczciwy Jan i Mikołaj z Grabowa Jest tylko zagrodników 11, kowal i karczmarz; od 3 Królów mieliśmy 4 pieszych, na piwo dawaliśmy po zł. 15, majorowi po 2 korce owsa i 2 wozy siana. Po wojnie znowu się gospodarstwo podniosło. R. 1670 podają księgi Praedium 5 in Grabowo cum braxatorio et ovilibus, unum juxta praedium hoc anno fundatum. Duae officinae ritrariae szklane huty Officina in Krzyszewo dat fi. 350. officina juxta Ostrzyce fl. 350, molitor in Grabowo 60 modios siliginis, scultetus fl. 20, tabernator fl. 20, Magula fl. 24, figulus fl. 4. Roku 1673 płacono poboru personalnego z podlegających temu podatkowi włók pogłównego z Grabowa od osób 77, zł. 46 gr. 6. R. 1707 Piotr Doręgowski podczaszy czernihowski skarży się na poddanych z Grabowa i Kłobucina, że z żołnierzami wpadli na jego folwark Będonim i zupełnie złupili; także i w Rekownicy kuźnię itd. rozbili. Ówczesny prokurator grabowski o. Wilhelm broni się, że to żołnierze polscy i litewscy zmusili ich zajechać tam z wozami R. 1724 czytamy Alt Grabau ubi omnes catholici et ex his circa pascha ad minus 80 poenitentes suut. R. 1730 król August II na I prośby oo. kartuzyan, żeby im powiększyć do

Grabowo